پاورپوینت مقتل نگاري از قرن دوم تا هفتم

    —         —    

ارتباط با ما     —     لیست پایان‌نامه‌ها

... دانلود ...

بخشی از متن پاورپوینت مقتل نگاري از قرن دوم تا هفتم :


مقتل نگاری قرن دوم تا هفتم




در این مبحث به شناسایی و معرفی اجمالی مقتل‌ها و نگاشته‌های مربوط به عاشورا پرداخته شده است, در این دوره ( قرن دوم تا هفتم), نگاشته‌های مربوط به عاشورا که از قرن دوم آغاز شده, از نظر کمیت, ابتدا سیر صعودی و سپس سیر نزولی داشته است. اوج این نگاشته‌ها در این مقطع در قرن‌های سوم و چهارم بوده و پس از قرن چهارم, رو به کاهش گذاشته است.

فهرست مندرجات

1 - مقاتل قرن دوم تا هفتم
1.1 - مقاتل قرن دوم
1.1.1 - شخصیت اصبغ بن نباته
1.1.2 - ادامه مقاتل قرن دوم
1.2 - مقاتل قرن سوم
1.3 - مقاتل قرن چهارم
1.4 - مقاتل قرن پنجم
1.5 - مقاتل قرن ششم
1.6 - قرن هفتم
2 - کتاب‌های مراثی
3 - پانویس
4 - منبع


مقاتل قرن دوم تا هفتم


از میان آثار این دوره که برخی از آنها چاپ شده و برخی دیگر به صورت نسخه‌های خطی در کتابخانه‌های جهان نگهداری می‌شوند و یا از آنها اثری نمانده و تنها نام, یا برخی از گزارش‌های آنها را در برخی از نگاشته‌های بعدی می‌توان یافت, می‌توان به آثار ذیل اشاره کرد:

مقاتل قرن دوم


1. مقتل الحسین (علیه‌السّلام)؛ نگاشته جابر بن یزید جعفی, جابر از اصحاب امام باقر (علیه‌السّلام) و امام صادق (علیه‌السّلام) بود که در سال 128 قمری وفات کرد.

[1] نجاشی, رجال نجاشی, ص128 129, ش 332.

طبری, گزارشی را به نقل از وی آورده است.

[2] طبری, ابوجعفر, تاریخ الامم و الملوک, ج5, ص449, تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم.


2. تسمیه من قتل مع الحسین (علیه‌السّلام) من ولده واخوته اهل بیته و شیعته: نگاشته فضیل بن زبیر اسدی رستان کوفی (از اصحاب امام باقر (علیه‌السّلام) و امام صادق (علیه‌السّلام)).

[3] خویی, سید ابوالقاسم, معجم رجال الحدیث, ج14, ص346.


3. مقتل الحسین (علیه‌السّلام)؛ نگاشته قاسم بن اصبغ بن نباته مجاشعی. مشهور است که کهن‌ترین مقتل مکتوب, منسوب به اصبغ بن نباته است؛ چنانکه شیخ طوسی در میان آثار اصبغ بن نباته, کتاب مقتل الحسین بن علی را ذکر کرده است.

[4] شیخ طوسی, محمد بن حسن, الفهرست, ص85 86, تحقیق جواد قیومی, ش119.



شخصیت اصبغ بن نباته


بنا بر خبری که شیخ صدوق نقل کرده, اصبغ بن نباته, در زمان شهادت امام حسین (علیه‌السّلام) حیات داشته, (شیخ صدوق در جریان آویختن سر یکی از شهدای کربلا توسط یکی از سپاهیان عمر سعد, از قول قاسم بن اصبغ این گونه بیان کرده است که: (من به پدرم گفتم: ‌ای کاش این مرد حامل سر, اندکی سر را بالاتر آویزان می‌کرد. مگر نمی‌بینی که دستان اسب با سر چه می‌کند؟. ..) این گفته قاسم حاکی از آن است که اصبغ در زمان حادثه کربلا, زنده بوده است)

[5] شیخ صدوق, محمد بن علی, ثواب الاعمال و عقاب الاعمال, ص218 219, تصحیح علی اکبر غفاری.

و حتی بنا بر خبری در شرح الاحبار, وی در عصر حکومت حجاج در کوفه, یعنی در میان سال‌های 75 تا 95 قمری زنده بوده است.

[6] تمیمی مغربی, قاضی نعمان, شرح الاخبار فی فضائل الائمه الاطهار, ج2, ص290, تحقیق سید محمد حسینی جلالی.

پس می‌توان گفت که او در زمان حادثه عاشورا زنده بوده و بنابراین امکان نگارش کتابی در این باره وجود دارد. اما در اخبار و گزارش‌های تاریخی, هیچ خبری درباره واقعه عاشورا از او نقل نشده است. از طرف دیگر فرزند وی, قاسم, راوی برخی از اخبار واقعه عاشوراست؛ چنان که طبری, (قال هشام عن ابیه محمد بن السائب عن القاسم بن الاصبغ بن نباته قال... ابن حمزه طوسی نیز این خبر را با حذف اسناد, مستقیما از قاسم بن اصبغ نقل کرده است)

[7] طبری, ابوجعفر, تاریخ الامم والملوک, ج5, ص449, تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم.

[8] طوسی, ابی حمزه, الثاقب فی المناقب, ص341.

ابوالفرج اصفهانی (قال المدائنی ابو غسان, عن هارون بن سعد عن القاسم بن الاصبغ بن نباته قال...)

[9] اصفهانی, ابوالفرج, مقاتل الطالبیین, ص117, تحقیق احمد صقر.

و شیخ صدوق

[10] شیخ صدوق, محمد بن علی, ثواب الاعمال وعقاب الاعمال, ص218 219, تصحیح علی اکبر غفاری.

اخباری را با یک یا چند واسطه از او نقل کردهاند. در مجموع, گرچه این احتمال هست که مقتل, متعلق به پسر بوده و در کتابت, نام او افتاده و به اشتباه به پدر نسبت داده شده باشد, اما بعید نیست هر کدام مقتل مستقلی نوشته باشند.

ادامه مقاتل قرن دوم


1. روایات منقول از امام باقر (علیه‌السّلام) و امام صادق (علیه‌السّلام) در مقتل حضرت سیدالشهدا, به جز روایات کوتاه درباره حادثه کربلا که از امامان شیعه (علیه‌السّلام) در مجامع حدیثی نقل شده است, گاه به روایات بلندی برمی‌خوریم که در نوع خود می‌تواند یک مقتل قلمداد شود؛ از جمله می‌توان به یک حدیث طولانی اشاره کرد که شیخ صدوق در امالی خود به صورت مسند از امام صادق (علیه‌السّلام) نقل کرده است. این حدیث, بخش‌های مختلف حادثه کربلا را از بدو شکل گیری آن در مدینه پس از مرگ معاویه و تلاش والی مدینه برای اخذ بیعت از امام حسین (علیه‌السّلام) برای یزید, تا شهادت حضرت و سپس گوشه‌ای از جریان اسارت اهل بیت (علیه‌السّلام) و مجلس ابن زیاد شرح می‌دهد.

[11] شیخ صدوق, محمد بن علی, الامالی, ص215 232, تحقیق قسم الدراسات الاسلامیه مؤسسه البعثه, مجلس30 و 31.

همچنین روایت عمار دهنی از امام باقر (علیه‌السّلام) درباره سیر قیام امام حسین (علیه‌السّلام) از آغاز تا پایان و جریان اسارت اهل بیت (علیه‌السّلام) و در شام و بازگشت آنان به مدینه و نیز جریان قیام مسلم در کوفه نیز از این دست روایات به شمار می‌روند.

[12] طبری, ابوجعفر, تاریخ الامم والملوک, ج5, ص347 351, تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم.

[13] طبری, ابوجعفر, تاریخ الامم والملوک, ج5, ص389 390.

[14] مزی, جمال الدین یوسف, تهذیب الکمال فی اسما الرجال, ج6, ص422 430, تحقیق بشار عواد معروف.

[15] عسقلانی, ابن حجر, الاصابه فی تمییز الصحابه, ج2, ص69 71, تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض.


2. مقتل الحسین (علیه‌السّلام)؛ نگاشته عمار بن ابی معاویه بجلی دهنی, مشهور به عمار دهنی (133ق)

[16] ذهبی, سیر اعلام النبلا , ج6, ص284, تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا.

البته هیچ یک از مورخان و رجال‌شناسان متقدم, برای عمار دهنی, نگاشته‌ای به نام مقتل الحسین یا رسال‌های درباره واقعه عاشورا ثبت نکرده‌اند؛ اما چنان که اشاره شد, با توجه به آنکه طبری چند صفحه از تاریخ خود را به خبری نسبتا طولانی از عمار دهنی درباره کل واقعه عاشورا اختصاص داده, و همچنین برخی از اخبار وی دراین باره در بعضی از منابع دیگر آمده است,

[17] ابن سعد, (ترجمه الحسین و مقتله), تراثنا, 1408ق, ش10, ص159.

[18] ابن عساکر, تاریخ مدینه دمشق الکبیر, ج14, ص199, تحقیق علی عاشور الجنوبی.

به نظر می‌رسد که وی نیز در این باره نگاشته مستقلی, هرچند مختصر همانند بسیاری از نگاشته‌های دیگر متقدمان, داشته و مطالب آن محدود به روایات یادشده نبوده است. برخی از محققان معاصر نیز چنین مقتلی را به او نسبت داده‌اند.

[19] محمودی, محمدباقر, عبرات المصطفین, ج1, ص6, پاورقی دوم.


3. مقتل الحسین (علیه‌السّلام)؛ ابومخنف لوط بن یحیی ازدی

[20] ابن ندیم, کتاب الفهرست, ص105, تحقیق رضا تجدد.

[21] شیخ طوسی, محمد بن حسن, الفهرست, ص204, تحقیق جواد قیومی, ش 204.

(157ق), درباره این مقتل بعدا توضیح خواهیم داد. از مقتل‌های این قرن, مقتل جابر بن یزید و مقتل قاسم بن اصبغ موجود نیست.

مقاتل قرن سوم


از لحاظ تعداد مقتل‌ها و نگاشته‌های مربوط به واقعه کربلا, قرن سوم اوج دوره مقتل‌نگاری و نگاشته‌های عاشورایی به حساب می‌آید. البته نگارش مقتل هم مانند دیگر شاخه‌های علوم, تحت تاثیر فضای پدید آمده در این قرن برای نگارش آثار مختلف, از جمله مجامع حدیثی بود. در این قرن, هم شیعیان و هم سنیان, تلاش‌های ارزنده‌ای در مقتل‌نگاری صورت دادند و آثاری پدید آوردند که برخی از آنها دستمایه آثار بعدی قرار گرفت؛ اما از میان آن آثار, بخش بسیار اندکی به دست ما رسیده و بیشتر آنها از بین رفته‌اند.
در منابع فهرست‌نگار و رجالی متقدم, کتاب‌هایی با عنوان (مقتل الحسین (علیه‌السّلام)) یا نزدیک به آن, به محدثان و مورخان شیعه و سنی قرن سوم نسبت داده شده, که از میان آنها می‌توان به این مقتل‌ها اشاره کرد:
1. مقتل الحسین (علیه‌السّلام)؛ هشام بن محمد کلبی

[22] نجاشی, رجال نجاشی (فهرست مصنفی الشیعه), ص434 435, تحقیق سید موسی شبیری زنجانی, ش1166.

(204

[23] ذهبی, میزان الاعتدال, ج4, ص304 305, تحقیق علی محمد البجاوی.

[24] ابن عماد حنبلی, شذرات الذهب فی اخبار من ذهب, ج3, ص27, تحقیق محمود الارناؤوط.

یا 206 ق)

[25] ابن ندیم, کتاب الفهرست, ص108, تحقیق رضا تجدد.

[26] ذهبی, تذکره الحفاظ, ج1, ص343.


2. مقتل الحسین (علیه‌السّلام)؛ محمد بن عمر واقدی (207 ق)

[27] ابن ندیم, کتاب الفهرست, ص111.


3. مقتل الحسین (علیه‌السّلام): ابوعبیده معمر بن مثنی (209ق).

[28] آقابزرگ تهرانی, الذریعه الی تصانیف الشیعه, ج22, ص28.

[29] طباطبایی, سید عبدالعزیز, اهل البیت فی الامکتبه العربیه, ص533.

[30] ابن ندیم, کتاب الفهرست, ص59, تحقیق رضا تجدد.

[31] خطیب بغدادی, تاریخ بغداد, ج13, ص257, تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا.

سید بن طاووس در یکجا _بنابر آنچه در یکی از نسخه‌های ملهوف آمده_ گزارشی را از این مقتل نقل کرده است.

[32] سید بن طاووس, الملهوف علی قتلی الطفوف, ص127, تحقیق فارس تبریزیان حسون.

[33] طبری, ابوجعفر, تاریخ الامم والملوک, ج5, ص399, تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم.


4. مقتل الحسین (علیه‌السّلام)؛ نصر بن مزاحم منقری

[34] ابن ندیم, کتاب الفهرست, ص106, تحقیق رضا تجدد.

[35] نجاشی, رجال نجاشی, ص428, تحقیق سید موسی شبیری زنجانی, ش 1148.

(212ق)؛
5. مقتل الحسین (علیه‌السّلام)؛ ابوعبید قاسم بن سلام هروی

[36] ذهبی, سیر اعلام النبلا , ج8, ص501, تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا.

[37] طباطبایی, سید عبدالعزیز, اهل البیت فی المکتب العربیه, ص535.

[38] سمعانی, التحبیر, ج1, ص185.

(224ق).

[39] ابن ندیم, کتاب الفهرست, ص78, تحقیق رضا تجدد.

چنان که خواهد آمد, ابن عبد ربه (علی بن عبدالعزیز قال: قرا علی ابوعبید القاسم بن سلام وانا اسمع...)

[40] ابن عبد ربه, العقد الفرید, ج5, ص125.

[41] ابن عبد ربه, العقد الفرید, ج4, ص352.

و محمد بن احمد بن تمیم

[42] محمد بن احمد, کتاب المحن, ص148 149.

بخشی از گزارش‌های مقتل وی را آورده‌اند؛
6. السیره فی مقتل الحسین (علیه‌السّلام)؛ ابوالحسن علی بن محمد مدائنی بغدادی

[43] ابن شهرآشوب, معالم العلما , ص107, ش 486.

(225ق).

[44] ابن ندیم, کتاب الفهرست, ص113, تحقیق رضا تجدد.

ابوالفرج اصفهانی,

[45] اصفهانی, ابوالفرج, مقاتل الطالبیین, ص118, تحقیق احمد صقر.

[46] اصفهانی, ابوالفرج, مقاتل الطالبیین, ص117.

[47] اصفهانی, ابوالفرج, مقاتل الطالبیین, ص114.

[48] اصفهانی, ابوالفرج, مقاتل الطالبیین, ص109.

[49] اصفهانی, ابوالفرج, مقاتل الطالبیین, ص99.

[50] اصفهانی, ابوالفرج, مقاتل الطالبیین, ص95.

[51] اصفهانی, ابوالفرج, مقاتل الطالبیین, ص94.

[52] اصفهانی, ابوالفرج, مقاتل الطالبیین, ص90.

[53] اصفهانی, ابوالفرج, مقاتل الطالبیین, ص89.

[54] اصفهانی, ابوالفرج, مقاتل الطالبیین, ص87.

[55] اصفهانی, ابوالفرج, مقاتل الطالبیین, ص86.

[56] اصفهانی, ابوالفرج, مقاتل الطالبیین, ص79.

سبط بن جوزی

[57] سبط بن جوزی, تذکره الخواص, ج2, ص179.

[58] سبط بن جوزی, تذکره الخواص, ج2, ص186.

[59] سبط بن جوزی, تذکره الخواص, ج2, ص225.

و جمال الدین یوسف مزی

[60] مزی, جمال الدین یوسف, تهذیب الکمال فی اسما الرجال, ج6, ص407, تحقیق بشار عواد معروف.

[61] مزی, جمال الدین یوسف, تهذیب الکمال فی اسما الرجال, ج6, ص432.

از مقتل او نقل کرده‌اند؛
7. ترجمه الحسین (علیه‌السّلام) و مقتله من الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد (230 ق)؛
8. کتاب المقتل احمد بن حنبل (241ق). ابن شهرآشوب از این مقتل, گزارشی را نقل کرده است؛

[62] ابن شهرآشوب, مناقب ال ابی طالب, ج3, ص284, تحقیق یوسف البقاعی.


9. مقتل الحسین (علیه‌السّلام)؛ ابراهیم بن اسحاق احمری نهاوندی (زنده در سال 269ق)

[63] ابن شهرآشوب, معالم العلما, ص43, ش 27.

[64] نجاشی, رجال النجاشی, ص19, تحقیق سید موسی شبیری زنجانی, ش 21.

[65] شیخ طوسی, محمد بن حسن, الفهرست, ص39, تحقیق جواد قیومی, ش 9.

؛
10. کتاب المقتل عبدالله بن عمرو وراق (274ق). ( سمعانی, از او با عنوان ابومحمد عبدالله بن ابی سعد یاد کرده و گفته است مقصود از او, عبدالله بن عمرو عبدالرحمن بن بشر بن هلال انصاری وراق بلخی اخباری است که متولد سال 197 و متوفای 274 است)

[66] سمعانی, الانساب, تحقیق عبدالله عمر البارودی, ج1, ص132.

سبط بن جوزی در یک جا از این مقتل, خبری را نقل کرده است.

[67] سبط بن جوزی, تذکره الخواصی, ج2, ص191.


11. مقتل الحسین بن علی,

[68] رفاعی, عبدالجبار, معجم ما کتب عن الرسول واهل البیت علیه‌السّلام , ج8, ص72.

ابن قتیبه دینوری (276ق). وی همچنین حدود هشت صفحه از کتاب الامامه والسیاسه را (که منسوب به او است) به گزارش قیام امام حسین علیه‌السّلام اختصاص داده است که گزارشهای وی, با گزارش‌های ابن عبد ربه در العقد الفرید در این باره, شباهت بسیاری دارد؛

[69] ابن قتیبه, الامامه والسیاسه, ج2, ص5 12.

[70] ابن عبد ربه, العقد الفرید, ج4, ص352_ 356.


12. ترجمه و مقتل امام حسین (جلد سوم از مجموعه سیزده جلدی انساب الاشراف)؛ احمد بن یحیی بن جابر بلاذری (279ق)؛
13. مقتل الحسین (علیه‌السّلام)؛ ابوبکر عبدالله بن محمد بن عبید بن سفیان بن قیس قرشی آموی, معروف به (ابن ابی الدنیا)

[71] شیخ طوسی, محمد بن حسن, الفهرست, ص170, تحقیق جواد قیومی, ش449.

[72] ابن شهرآشوب, معالم العلما, ص111, ش 506.

(281ق)؛ عبدالرحمن بن جوزی (597 ق)

[73] عبدالرحمن بن جوزی, کتاب الرد علی المتعصب العنید, ص35, تحقیق محمدکاظم محمودی.

[74] عبدالرحمن بن جوزی, کتاب الرد علی المتعصب العنید, ص42.

[75] عبدالرحمن بن جوزی, کتاب الرد علی المتعصب العنید, ص51.

[76] عبدالرحمن بن جوزی, کتاب الرد علی المتعصب العنید, ص50.

[77] عبدالرحمن بن جوزی, کتاب الرد علی المتعصب العنید, ص47.

[78] عبدالرحمن بن جوزی, کتاب الرد علی المتعصب العنید, ص46.

[79] عبدالرحمن بن جوزی, کتاب الرد علی المتعصب العنید, ص44.

و ابن عساکر

[80] ابن سعد, ترجمه الامام الحسین من تاریخ مدینه دمشق, ص236, ح 282, تحقیق محمدباقر محمودی.

[81] ابن سعد, ترجمه الامام الحسین من تاریخ مدینه دمشق, ص262, ح 326.

[82] ابن سعد, ترجمه الامام الحسین من تاریخ مدینه دمشق, ص277, ح 348.

[83] ابن سعد, ترجمه الامام الحسین من تاریخ مدینه دمشق, ص292, ح387.

از گزارش‌های وی, بهره برده‌اند. این مقتل نزد سبط بن جوزی

[84] سبط بن جوزی, تذکره الخواص, ج2, ص184.

[85] سبط بن جوزی, تذکره الخواص, ج2, ص188.

[86] سبط بن جوزی, تذکره الخواص, ج2, ص199.

(قرن هفتم) نیز بوده و او در چند جا از کتاب خود, اخباری را از آن نقل کرده است.
14. گزارش فاجعه کربلا در الاخبار الطوال؛ ابوحنیفه دینوری (282 ق)

[87] نجاشی, رجال نجاشی, ص17, تحقیق سید موسی شبیری زنجانی, ش 19.

[88] شیخ طوسی, محمد بن حسن, الفهرست, ص37, تحقیق جواد قیومی, ش7.

[89] ابن شهرآشوب, معالم العلما , ص39.

؛
15. مقتل الحسین (علیه‌السّلام): ابواسحاق ابراهیم بن محمد بن سعید ثقفی کوفی, صاحب کتاب الغارات (283ق)
16. مقتل الحسین (علیه‌السّلام)؛ حسن بن سهل مجوز بصری

[90] ابن ماکولا, اکمال الکمال, ج7, ص215_ 216, تصحیح نایف عباس.

(290ق)

[91] ذهبی, تذکره الحفاظ, ج2, ص639.


17. مقتل الحسین (علیه‌السّلام)؛ ابوعبدالله محمد بن زکریا غلابی بصری بغدادی

[92] ابن ندیم, کتاب الفهرست, ص121, تحقیق رضا تجدد.

[93] نجاشی, رجال النجاشی, ص346 347, تحقیق سید موسی شبیری زنجانی, ش 939.

(298ق). ابن عساکر خبری را درباره قبر امام حسین (علیه‌السّلام) از وی نقل کرده است.

[94] ابن عساکر, تاریخ مدینه دمشق الکبیر, ج14, ص233 234, تحقیق علی عاشور الجنوبی.


لینک کمکی